Қазақстандағы киік саны 4 миллион 689 мың басқа жетті. Соңғы жылдары жануарлардың көбеюіне байланысты олардың санын реттеу мәселесі жиі көтеріліп келеді. Бұл ретте киіктердің қырылуы, ауру таралу қаупі, жайылымға түсетін салмақ және киік мүйізін заңды айналымға енгізу мәселелері де өзекті болып отыр, деп Baspasoz.kz тілшісі Kazinform.kz-ке сілтеме жасап хабарлайды.
Қазақстанда қанша киік бар?
Қазақстандағы киіктердің қазіргі саны көктемгі санақ нәтижесінде анықталды. Санақ төлдеу маусымы басталғанға дейін жүргізілген. Орман шаруашылығы және жануарлар дүниесі комитетінің мәліметінше, елдегі киік саны 4 миллион 689 мың басқа жеткен.
Оның ішінде:
Орал популяциясында – 2,7 миллион;
Бетпақдала популяциясында – 1 миллион 870 мың;
Үстірт популяциясында – 119 мың киік бар.
Биыл Батыс Қазақстан облысында киіктердің арасында ауру таралып, жануарлардың қырылуы көбейген. Сонымен қатар жаппай түсік тастау салдарынан төл саны да азайған.
Комитеттің мәліметінше, жануарлардың ауруға шалдығу және қырылу себептерін анықтау, сондай-ақ карантин енгізу мәселелері Ауыл шаруашылығы министрлігінің құзыретіне жатады. Қазір тиісті ведомство киіктер арасындағы эпизоотиялық жағдайды тұрақты бақылап, жануарлардың ауруларын анықтау бойынша кешенді жұмыстар жүргізіп жатыр.
Мамандар киіктер арасындағы өлім-жітімнің барлығы аурудан болады деп айтуға болмайтынын атап өтті. Жануарлардың табиғи тіршілік циклі де олардың санына әсер етеді. Мәселен, барлық жастағы ұрғашы киіктердің табиғи өлімі шамамен 10 пайызды құрайды. Күйекке қатыспаған еркек киіктердің де шамамен 10 пайызы қырылады. Ал шағылысу кезеңіне белсенді қатысқан аталықтардың өлім көрсеткіші 25-50 пайызға дейін жетеді.
Бір жасқа дейінгі төлдің өлім-жітімі ауа райына қарай 50-60 пайыз болуы мүмкін.
2026 жылдың басынан бері Батыс Қазақстан облысының аумағында 18 874 киік өлексесі жойылған.
Осыған байланысты жергілікті тұрғындар арасында түсіндіру жұмыстары жүргізіліп жатыр. Мамандар тұрғындарға киік өлгенін немесе оның өлексесі табылғанын байқаса, бұл туралы «Охотзоопром» инспекторларына дер кезінде хабарлауды ескертуде.
Киік санын реттеу нәтиже берді ме?
Батыс Қазақстан облысында соңғы жылдары киік санын реттеу жұмыстары жүргізіліп келеді.
Ресми мәліметке сәйкес, 2023 жылы 19 699, 2024 жылы 7 777, ал 2025 жылы 108 458 киік ұсталған.
Алайда мамандар бұл көрсеткіштерді белгіленген аңшылық жоспары деп қарастыруға болмайтынын түсіндірді. Киік санын реттеу кезінде белгіленетін лимит – популяцияның құрылымы мен жағдайына қарай есептелетін биологиялық тұрғыдан рұқсат етілген шекті көрсеткіш.
Ал іс жүзінде қанша киік алынатыны өңірдегі жағдайға, қажетті инфрақұрылымның болуына, экономикалық тиімділікке, популяцияның қазіргі ахуалына және Қазақстанның халықаралық міндеттемелеріне байланысты анықталады. Қазір ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілердің өтініштері негізінде мемлекеттік органдар мен ғылыми ұйымдар бірлесіп, 2026 жылы киік популяциясын басқару мәселесін пысықтап жатыр.
Киік мүйізі заңды түрде айналымға шыға ма?
Киік мүйізін пайдалану мәселесі де күн тәртібінен түскен жоқ.
Мамандардың айтуынша, киік мүйізін заңсыз сақтау, тасымалдау немесе сату заң бойынша жауапкершілікке әкеледі. Ал оны болашақта заңды айналымға шығару керісінше заңсыз сауда мен контрабанданың өсуіне себеп болуы мүмкін. Комитет өкілдері мүйіздің нарықтағы бағасының өзгеруі оған деген сұранысты арттыруы ықтимал екенін атап өтті. Сондықтан мүйіздің қайдан алынғанын бақылау және оның заңды айналымын қамтамасыз ету үшін арнайы таңбалау жүйесі енгізілді.
2025 жылғы 1 желтоқсаннан бастап Қазақстанда киік туындыларын таңбалау жүйесінің операторы ретінде «Қазақтелеком» АҚ белгіленген. Ал Экология және табиғи ресурстар министрінің 2025 жылғы 12 наурыздағы №59-Ө бұйрығымен киік туындыларын сәйкестендіру құралдары арқылы таңбалауға арналған пилоттық жоба бекітілген.
Қазіргі таңда әр киік мүйізін міндетті түрде таңбалау талап етіледі.
Сонымен қатар 2026 жылғы 11 наурыздағы №41 бұйрықпен киік туындыларын таңбалауға арналған сәйкестендіру құралының шекті бағасы 911 теңге болып белгіленді.
Ғалым: киік пен мал арасындағы ауру таралу қаупін ескеру керек
Ветеринария ғылымдарының докторы, профессор Ғайса Абсатировтың пікірінше, Батыс Қазақстан облысында бұған дейін жүргізілген киік санын реттеу жұмыстары күтілген нәтижеге толық жеткізбеген.
Ғалымдардың бұрынғы болжамдары бойынша, 2026 жылы төл қосылғаннан кейін өңірдегі киік саны 4 миллионнан асуы керек болған. Алайда түрлі себептерге байланысты бұл көрсеткішке жетпеген. Ғайса Абсатиров киіктердің шамадан тыс көбеюі жайылым мен су көздері үшін ауыл шаруашылығы жануарларымен бәсекені күшейтетінін айтты. Бұдан бөлек, жануарлар арасында жұқпалы аурулардың таралу қаупі артады. Оның сөзінше, елді мекендер маңында киік пен үй жануарларының қатар жайылуы бұл мәселені одан әрі күрделендіріп отыр. Киіктер пастереллез, клостридиоз, қой-ешкі обасы, листериоз, сібір жарасы секілді бірқатар аурулардың таралуына ықпал етуі мүмкін. Сондай-ақ кене арқылы берілетін паразиттік аурулар, эхинококкоз және ценуроз қаупі бар.
Ғалым әсіресе трансшекаралық сипаттағы аса қауіпті инфекциялардың бірі – аусылға назар аударды. Оның айтуынша, биыл киіктердің қырылуы мен түсік тастауының көбеюіне байланысты табиғи түрде олардың саны да реттелген. Дегенмен аурудың қаупі әлі жойылған жоқ.
«Ауру қоздырғыштары киіктер мен мал арасында әлі де сақталуы мүмкін. Сондықтан келесі жылы эпидемиялық жағдайдың қайталану ықтималдығы бар. Бұған жол бермеу үшін ветеринариялық-профилактикалық шараларды уақытында жүргізу қажет», – деді Ғайса Абсатиров.
Ғалымның пікірінше, киік санын реттеу ғана мәселені толық шешпейді. Бұл бағытта ұзақ мерзімді әрі кешенді тәсіл қажет.
Депутат киіктен түсетін табыстың бір бөлігін ауылдарға бөлуді ұсынды
Батыс Қазақстан облысы мәслихатының депутаты, Тасқала ауданындағы «Болашақ» шаруа қожалығының басшысы Нұртaй Жұмашев киік санын реттеу жұмыстарын тоқтатуға болмайтынын айтты. Оның сөзінше, киіктердің көптігі ауыл шаруашылығымен айналысатын тұрғындарға айтарлықтай қиындық туғызып отыр.
Депутат киіктердің денсаулығын жануар өлгеннен кейін ғана емес, алдын ала бақылау қажет деп есептейді. Мәселен, фермерлер өз малын түрлі ауруларға қарсы вакцинациялап, профилактикалық жұмыстар жүргізеді. Оның пікірінше, осындай тәсілді киіктерге қатысты да қарастыруға болады.
Нұртaй Жұмашев киік етінің сиыр, қой сияқты үй жануарларының етіне ұқсамайтынын, сондықтан оны күнделікті тұтыну кең тарамағанын атап өтті. Оның айтуынша, «Кублей» кәсіпорны киік етінен консерві өндірісін жолға қойған. Егер өнімнің бағасы қолжетімді болса, бұл киік өнімдерін өткізудің бір жолы болуы мүмкін.
Депутат сонымен бірге киіктердің нақты санын есептеу мәселесіне назар аударды. Оның айтуынша, ресми статистика мен жергілікті тұрғындардың байқауы арасында айырмашылық бар. Мәселен, «Бөкейорда» табиғи резерватына арнайы жер бөлінгенімен, киіктерді оның аумағында ұстап тұру мүмкін емес. Сондықтан тұрақты түрде реттеу шаралары жүргізіліп, өңірдегі киік саны шамамен 600 мың басқа дейін азайтылса, бұл жеткілікті болуы мүмкін деген пікір білдірді. Алайда егістік алқаптарды толық қоршау да фермерлер үшін оңай емес. Себебі қоршау шығынды талап етеді және шаруашылыққа тікелей табыс әкелмейді.
Нұртaй Жұмашев өңірдегі үй жануарларын есепке алу мәселесін де көтерді. Оның айтуынша, бұған дейін жем-шөп тапшылығынан зардап шеккен шаруаларға көмек көрсету кезінде есепке алынбаған малдың бар екені анықталған.
Депутаттың сөзінше, малдың басым бөлігі Қазталов, Жәнібек, Жаңақала және Бөкейорда аудандарында шоғырланған. Әсіресе далада еркін жүретін жылқыларды есепке алу қиын. Сонымен қатар ол киік санын реттеу нәтижесінде түсетін қаржының бір бөлігін осы мәселеден зардап шегіп отырған оңтүстік аудандардың әлеуметтік қажеттілігіне бағыттауды ұсынды.
«Киік мүйіздері қайда кетіп жатқанын біз білмейміз. Қазір шекара маңындағы ауылдарға жол салынып, әлеуметтік нысандар бой көтеріп жатыр. Бұл елді мекендерде халықтың тұрақтап қалуына жағдай жасау үшін қосымша қаржы көзін қарастырған жөн», – деді депутат.
Мәселе әлі толық шешілген жоқ
Қазақстандағы киік санының бірнеше миллионға жетуі табиғатты қорғау мен ауыл шаруашылығы арасындағы тепе-теңдікті сақтауды талап етеді.
Бір жағынан, киік – Қазақстанның табиғи байлығы әрі дала экожүйесінің маңызды бөлігі. Екінші жағынан, олардың шамадан тыс көбеюі жайылымға, су көздеріне және шаруалардың егістігіне түсетін салмақты арттырады. Жануарлар арасындағы аурулардың таралу қаупі де назардан тыс қалмауы керек. Сондықтан киік санын есепке алу, аурулардың алдын алу, популяцияны ғылыми негізде басқару және жануар өнімдерінің заңды айналымын бақылау бағыттарындағы жұмыстарды қатар жүргізу қажет.
Қазіргі таңда киік мәселесін толық шешетін бірыңғай тетік қалыптасқан жоқ. Сондықтан бұл бағытта мемлекеттік органдар, ғалымдар, фермерлер және жергілікті тұрғындар бірлесіп жұмыс істеуі маңызды.
