Отандық компаниялардың акцияларына деген сенім деңгейінің төмен болу себептері туралы Айдын Бікебаев фейсбук әлеуметтік желісіндегі парақшасында шағын сараптама жариялады.
Қор нарығын дамыту бағытында мемлекет тарапынан бірқатар маңызды шаралар жүзеге асырылып келеді. Нарықтың негізгі көрсеткіштері де оң динамиканы көрсетіп отыр.
Жыл басынан бері KASE индексі 15,6%-ға өсті. 2025 жылдың қорытындысы бойынша индекс өсімі 26,1%-ды құрады. Бұл көрсеткіштер банк депозиттерінің орташа табыстылығымен салыстырғанда жоғары деңгейде.
«Астана» халықаралық қаржы орталығы (АХҚО), оның ішінде AIX биржасы, өңірдегі капитал нарығын дамытуға арналған негізгі инфрақұрылымдық алаңдардың біріне айналды. АХҚО жұмыс істей бастағаннан бері тартылған инвестиция көлемі 21,8 млрд доллардан асты.
2026 жылғы 7 қыркүйектен бастап салымшыларға БЖЗҚ-дағы зейнетақы жинақтарының 100%-ға дейінгі бөлігін өз таңдауы бойынша инвестициялық портфельді басқарушыларға беру мүмкіндігі ұсынылады. Бұл қадам зейнетақы активтерін басқару жүйесін әртараптандыруға және жеке басқарушылардың рөлін арттыруға бағытталған.
Сонымен бірге халықтың қор нарығына қатысу деңгейі әлі де салыстырмалы түрде төмен болып отыр. Бұл ретте Қазақстан азаматтарының банк депозиттеріндегі қаражаты 30 трлн теңгеге жеткен.
Халықтың акцияларға инвестиция жасауға деген белсенділігінің төмен болуының бір себебі — қор нарығына деген тарихи қалыптасқан сенім деңгейі. Бұл мәселенің алғышарттары 1990-жылдардағы жекешелендіру үдерістерінен бастау алады.
1990-жылдардың басында Қазақстанда жаппай жекешелендіру бағдарламасы іске асырылды. Азаматтарға жекешелендіру инвестициялық купондары (ЖИК) беріліп, оларды азаматтар өздері таңдаған инвестициялық жекешелендіру қорларына (ИЖҚ) орналастыра алды. Купондық аукциондар арқылы кеңестік мемлекеттік кәсіпорындар негізінде құрылған 1 700 акционерлік қоғамның акциялары ұсынылды.
2004 жылғы 1 қазандағы жағдай бойынша Қазақстанда 2 809 акционерлік қоғам тіркелген. Олардың құрамына бастапқы жекешелендіру бағдарламасы шеңберінде құрылған кәсіпорындармен қатар ғылыми-зерттеу институттары, трестер, зауыттар, фабрикалар және жеке сектор құрған жаңа акционерлік қоғамдар кірді. Мемлекет қатысатын бірқатар акционерлік қоғамдардың акциялары еңбек ұжымдарының мүшелеріне де берілді.
Қор нарығын қалыптастырудың институционалдық негіздері де осы кезеңде қаланды. 1993 жылы Қазақстан қор биржасы (KASE) құрылса, 1994 жылы бағалы қағаздар нарығын реттейтін уәкілетті орган — Бағалы қағаздар жөніндегі ұлттық комиссия құрылды.
Алайда жекешелендіру қорларының қызметіне қатысты халықтың күткені толық көлемде орындалмады. Азаматтардың купондары акцияларға айырбасталғанымен, бірқатар инвестициялық жекешелендіру қорлары кейіннен өз қызметін тоқтатты немесе активтерін сақтап қалу мәселесіне тап болды. Нәтижесінде көптеген азамат өз инвестициялары бойынша күткен экономикалық нәтижеге қол жеткізе алмады.
Ұқсас үдерістер жекешелендірілген акционерлік қоғамдарда да байқалды. Бірқатар кәсіпорындардың қаржылық жағдайы нашарлап, олар банкроттық рәсімдерге ұшырады немесе ұйымдық-құқықтық нысанын өзгертті. Кейбір жағдайда компаниялар халыққа тиесілі акцияларды қайта сатып алуға ұмтылды.
Бұл үдерістердің ұзақ мерзімді салдарының бірі — көптеген акционерлік қоғам акцияларының ұйымдастырылған нарықта айналымда болмауы.
Қазіргі уақытта Қазақстанда шамамен 1 800 акционерлік қоғам жұмыс істейді. Олардың ішінде KASE-де листингі бар акционерлік қоғамдардың саны — 76. Сонымен қатар көптеген эмитенттерде еркін айналымдағы акциялардың үлесі (free-float) салыстырмалы түрде төмен — шамамен 5–10%.
Егер жалпы 1 800 акционерлік қоғамның ішінен KASE-де листингі бар 76 компанияны есептемесек, шамамен 1 724 компания қалады. Осылайша, акционерлік қоғамдардың басым бөлігі биржалық саудаға қатыспайды.
Мұндай компаниялар туралы нарықтық баға белгілеулері мен тұрақты жария ақпараттың болмауы миноритарлық акционерлердің өз активтерінің құнын бағалауына және оларды нарықта өткізуіне қиындық туғызуы мүмкін. Сонымен қатар мұндай жағдайда акционерлердің корпоративтік басқаруға қатысу мүмкіндіктері де шектеулі болуы ықтимал.
Осы мәселенің тарихи сипатын ескере отырып, халықтың қор нарығына деген сенімін арттыру үшін биржада саудаланбайтын акционерлік қоғамдардың корпоративтік басқару және ашықтық деңгейін арттыру маңызды.
Осыған байланысты мемлекеттік жекешелендіру бағдарламалары аясында құрылған және акционерлерінің саны 50-ден асатын акционерлік қоғамдарға қатысты олардың жария компания мәртебесін алуын және биржада листингтен өтуін қарастыруға болады.
Биржаға шығуды жоспарламайтын компаниялар үшін миноритарлық акционерлердің құқықтарын қорғаудың балама тетіктерін енгізу де өзекті. Атап айтқанда, акцияларды міндетті түрде сатып алу немесе делистинг рәсімдерінің ашық әрі әділ болуын қамтамасыз ету қажет.
Мұндай жағдайларда акциялардың сатып алу бағасын анықтау тетігі ерекше маңызға ие. Миноритарлық акционерлерге ұсынылатын баға нарықтық құнға барынша жақын болуы және оны тәуелсіз бағалаушының бағалауы негізінде айқындау мүмкіндігін қарастыру қажет.
Сонымен қатар миноритарлық акционерлердің корпоративтік құқықтарын күшейту маңызды бағыттардың бірі болып табылады. Оларға ірі мәмілелерге дау айту, мүдделілік бар мәмілелерге қатысты тиісті корпоративтік рәсімдерді талап ету және дивидендтерді бөлу мәселелеріне қатысу сияқты құқықтарды тиімді іске асыру тетіктерін қамтамасыз ету қажет.
Осы шаралар акционерлік қоғамдардың ашықтығын арттыруға, миноритарлық инвесторлардың құқықтарын қорғауды күшейтуге және ұзақ мерзімді перспективада халықтың қор нарығына деген сенімін қалыптастыруға ықпал етуі мүмкін.
